محبت و ارادت به اوليا وسيله است نه هدف : از طرف ديگر مىدانيم كه محبت و ارادت عامل مهمى است براى كشاندن بشر به سوى اين هدفها ، چنان كه در ورقه هاى آثار عشق و محبت ) * و در ورقه هاى على ، محبت اوليا ) * گفته‌ايم . اكنون بايد ببينيم آيا اسلام از اين عنصر به عنوان وسيله اى براى هدفهاى خود نه نقطهء مقابل هدفهاى خود ، استفاده كرده است يا نه ؟ آيهء * ( و اذ قال ابراهيم رب اجعل هذا البلد امناً . . . ربنا انى اسكنت من ذريتى . . . ) * مىرساند كه اسلام از اين وسيله خواسته است استفاده بشود . نشستن با كاملين ، تجليل كمّلين ، تجسم اسلام در وجود كسانى مانند خود پيغمبر و على و حسين عليهم السلام از لحاظ قدرت اجرايى و تأثير در نفوس مردم ، فوق العادگى دارد . اگر قرآن همان طورى بدون وساطت پيغمبر نازل مىشد ، هرگز نمىتوانست اين قدر اثر ببخشد . رجوع شود به ورقه هاى على ، محبت اولياء . ) * . 16 . مطلب ديگر كه عمده است اين است كه آيا انبيا و اوليا خودشان هدفند يا وسيله ؟ آيا معرفت آنها و محبت آنها و تكريم و تعظيم آنها هدف است يا وسيله ؟ . تشبيه احترام و محبت اوليا به احترام و محبت عالم : مثلًا ما مىدانيم تعظيم و تكريم و احترام عالم خوب است ، اما اين وسيله اى است براى عالم شدن . اگر بنا شود از اين احترام هيچ اثرى برنخيزد ، اين احترام فايده ندارد . اين تكريم شعار است . شعارها براى حفظ و تقويت حقايق ديگرى است . يا اينكه اساساً هدف فقط و فقط محبت و ولايت و معرفت اولياست ، مقررات ديگر طفيلى است ؟ . در اينجا دو عقيدهء كاملًا متضاد وجود دارد : بعضىها صد درصد محبت و معرفت اوليا را هدف اصلى مىشمارند ، اما به نظر ما اسلام آن را به عنوان يك وسيله براى هدفهاى خود دستور داده است . مجالست با صالحان وسيله است براى تهذيب نفس ، تعلَّم وسيله است نه هدف ، يعنى حتى خود علم مقدمهء عمل است . 17 . رجوع شود به ورقه هاى اقسام توحيد ) * كه بحث مفيد و جامعى شده است و از صفحهء 177 درباره توحيد در عبادت بحث